Calcitonin adalah hormon peptida yang terdiri daripada 32 asid amino yang dihasilkan terutamanya oleh sel C parafollicular (juga dipanggil sel C) kelenjar tiroid. Peranan fisiologinya pada manusia agak terhad berbanding dengan hormon pengatur kalsium lain seperti hormon paratiroid (PTH) dan vitamin D. Kalsitonin merendahkan paras kalsium darah dengan menghalang penyerapan tulang pengantara osteoklas dan menggalakkan perkumuhan kalsium oleh buah pinggang.
Pada orang dewasa yang sihat, kepekatan calcitonin serum biasanya sangat rendah:
- Wanita: biasanya <5 pg/mL
- Lelaki: biasanya <8–10 pg/mL
- Kanak-kanak dan bayi baru lahir: secara semula jadi lebih tinggi daripada orang dewasa.
Peningkatan berterusan kalsitonin adalah penanda biokimia yang penting bagi beberapa penyakit, terutamanya karsinoma tiroid medulla (MTC). Walau bagaimanapun, kanser lain juga boleh meningkatkan tahap kalsitonin melalui pengeluaran hormon ektopik atau pembezaan neuroendokrin.
Bagaimana kanser meningkatkan tahap kalsitonin
Tumor meningkatkan kalsitonin melalui dua mekanisme utama.
1. Berasal daripada sel C penghasil calcitonin
Sesetengah tumor timbul terus daripada sel C tiroid, yang biasanya mensintesis kalsitonin.
Contohnya termasuk:
- Karsinoma tiroid medullary
- Hiperplasia sel C (lesi premalignant).
Tumor ini biasanya menghasilkan kepekatan kalsitonin yang sangat tinggi.
2. Pengeluaran calcitonin ektopik
Banyak tumor neuroendokrin memperoleh keupayaan untuk mengekspresikan gen CALCA, yang biasanya menyandikan calcitonin dalam sel C tiroid. Tumor ini menghasilkan calcitonin walaupun timbul di luar tiroid.
Contohnya termasuk:
- Kanser paru-paru sel kecil
- Tumor karsinoid pulmonari
- Tumor neuroendokrin pankreas.
Tahap kalsitonin biasanya lebih rendah daripada MTC tetapi kadangkala boleh menjadi sangat tinggi.
Kanser yang meningkatkan tahap kalsitonin
1. Karsinoma tiroid medula (MTC)
Karsinoma tiroid meduler adalah penyebab malignan yang paling penting dan paling biasa bagi kalsitonin yang meningkat dengan ketara. Ia menyumbang kira-kira 2-5% daripada semua kes kanser tiroid.
Tidak seperti kanser tiroid papillary atau folikel, MTC berkembang daripada sel C parafolikular tiroid, yang biasanya mensintesis kalsitonin.
MTC berkembang kerana sel C mengalami transformasi malignan.
Penyebab utama termasuk:
- Mutasi sporadis (kira-kira 75%)
- Mutasi gen RET yang diwarisi (kira-kira 25%)
- Neoplasia Endokrin Berbilang jenis 2 (MEN2A)
- MEN2B
- Karsinoma tiroid medulari keluarga.
Oleh kerana setiap sel malignan berasal daripada sel C penghasil calcitonin, tumor terus menghasilkan calcitonin.
Apabila beban tumor meningkat, bilangan sel tumor meningkat, membawa kepada rembesan kalsitonin yang lebih besar dan kepekatan kalsitonin darah yang lebih tinggi.
Calcitonin berkorelasi dengan baik dengan jumlah jisim tumor.
Hampir semua kes klinikal kanser tiroid medula (MTC) yang ketara menghasilkan tahap kalsitonin yang tinggi. Kajian menunjukkan bahawa lebih daripada 95% pesakit telah meningkatkan tahap kalsitonin sebelum sebarang ujian, dan hampir semua pesakit mempunyai tahap yang lebih tinggi selepas ujian rangsangan. Pada peringkat lanjut, kira-kira 98% hingga 100% kes telah meningkatkan tahap kalsitonin dengan ketara. Kerana sensitivitinya yang tinggi, kalsitonin dianggap sebagai penanda tumor yang paling boleh dipercayai untuk mengesan dan memantau MTC.
Kepekatan calcitonin serum biasa ialah:
| Tahap penyakit | Tahap kalsitonin |
| Peringkat awal | 20–100 pg/mL |
| Tumor setempat | 100–500 pg/mL |
| Metastasis nodus limfa serantau | 500–2,000 pg/mL |
| Penyakit metastatik lanjutan | 2,000–20,000+ pg/mL |
Kepekatan calcitonin dalam sesetengah pesakit melebihi 50,000 pg/mL.
2. Kanser paru-paru sel kecil (SCLC)
Kanser paru-paru sel kecil adalah karsinoma neuroendokrin yang sangat agresif yang biasanya berkembang pada perokok tegar.
Penyebab utama kanser ini termasuk:
- menghisap rokok
- Mutasi TP53
- kerugian RB1
- ketidakstabilan genomik.
Kanser paru-paru sel kecil (SCLC) timbul daripada sel neuroendokrin pulmonari. Sel-sel malignan ini boleh mengaktifkan gen yang bertanggungjawab untuk menghasilkan hormon peptida, termasuk:
- kalsitonin
- ACTH
- ADH
- peptida pelepas gastrin.
Di kalangan pesakit SCLC, kira-kira 10-30% mempunyai tahap kalsitonin yang tinggi, dan hanya sebilangan kecil yang mengalami tahap yang sangat tinggi.
Dalam pesakit tersebut, julat kepekatan calcitonin yang paling kerap dilaporkan ialah 20-300 pg/mL; julat 500–2,000 pg/mL kadangkala dilaporkan. Julat melebihi beberapa ribu pg/mL jarang berlaku.
3. Tumor karsinoid pulmonari
Karsinoid pulmonari adalah tumor neuroendokrin yang dibezakan dengan baik yang timbul daripada sel neuroendokrin bronkial. Mereka dikelaskan sebagai karsinoid tipikal dan karsinoid atipikal.
Tumor karsinoid pulmonari timbul daripada percambahan sel neuroendokrin yang didorong oleh perubahan genetik yang diperolehi. Kebanyakan tumor berlaku secara sporadis, walaupun minoriti dikaitkan dengan sindrom yang diwarisi seperti MEN1.
Sel neuroendokrin bronkial boleh mengekspresikan hormon peptida. Sesetengah tumor mengaktifkan ekspresi gen calcitonin dan merembeskan calcitonin.
Walau bagaimanapun, rembesan kalsitonin adalah jarang berlaku. Kajian yang diterbitkan mencadangkan bahawa hanya 5-15% kes mempunyai tahap kalsitonin yang tinggi.
Dalam pesakit tersebut, paras kalsitonin biasanya 20–300 pg/mL, kadang-kadang 500–1,500 pg/mL. Dalam kes yang jarang berlaku, paras kalsitonin melebihi 2,000 pg/mL.
4. Tumor neuroendokrin pankreas (PanNETs)
Tumor neuroendokrin pankreas berasal dari sel endokrin pankreas. Kebanyakan tumor ini menghasilkan hormon seperti insulin, glukagon, gastrin, atau vasoactive intestinal peptide (VIP), dan ada juga yang menghasilkan calcitonin.
Tumor ini terhasil daripada mutasi yang diperoleh yang menjejaskan laluan pertumbuhan sel. Subset berlaku dalam gangguan yang diwarisi seperti MEN1.
Sel tumor neuroendokrin boleh mengekspresikan gen CALCA secara menyimpang dan mensintesis kalsitonin. Sesetengah tumor menghasilkan beberapa hormon peptida secara serentak.
Walau bagaimanapun, pengeluaran kalsitonin jarang berlaku: kira-kira 5% daripada tumor neuroendokrin pankreas menghasilkan kalsitonin yang signifikan secara klinikal. Dalam kes ini, paras kalsitonin biasanya 50-500 pg/mL. Sesetengah tumor metastatik menyebabkan paras kalsitonin meningkat kepada 1,000-5,000 pg/mL.
5. Tumor neuroendokrin gastrousus
Tumor ini timbul daripada sel neuroendokrin di seluruh saluran gastrousus. Lokasi termasuk perut, usus kecil, apendiks, kolon dan rektum.
Dalam 1-5% daripada jumlah kes, tumor neuroendokrin gastrousus boleh menghasilkan kalsitonin. Tahap kalsitonin biasanya 20–300 pg/mL, kadangkala melebihi 1,000 pg/mL.
6. Pheochromocytoma
Pheochromocytoma adalah tumor neuroendokrin yang timbul daripada sel kromafin medullar adrenal.
Tumor ini biasanya merembeskan katekolamin, tetapi dalam kes yang jarang berlaku sesetengah tumor menghasilkan kalsitonin.
7. Jenis kanser lain
Dalam kes yang jarang berlaku, kalsitonin tinggi telah dilaporkan pada orang yang mempunyai karsinoma payudara, karsinoma prostat, karsinoma sel renal, karsinoma ovari, karsinoma serviks, atau tumor neuroendokrin timik.
Dalam kes ini, paras kalsitonin biasanya 20-200 pg/mL.