Litium ialah ubat penstabil mood yang digunakan terutamanya untuk merawat gangguan bipolar dan kadangkala sebagai ubat tambahan untuk merawat gangguan kemurungan utama apabila ubat antidepresan tidak mencukupi. Litium amat berkesan untuk mengawal episod manik dan mencegah perubahan mood pada masa hadapan, dan ia telah ditunjukkan dapat mengurangkan risiko bunuh diri.
Ubat litium juga dijual di bawah nama dagangan seperti Camcolit, Liskonum, Quilonum, Lithonate, Lithobid, Eskalith, Carbolith, Lithane, atau Lithotabs.
Litium berfungsi dengan mengimbangi bahan kimia otak utama seperti dopamin, glutamat, dan serotonin, membantu menstabilkan aktiviti mood yang tidak normal. Ubat ini juga menjejaskan laluan isyarat intraselular (termasuk metabolisme inositol), yang mengurangkan isyarat saraf terlalu aktif yang dikaitkan dengan mania. Selain itu, litium mempunyai kesan neuroprotektif yang mungkin menyokong kesihatan otak jangka panjang. Oleh kerana litium mempunyai julat terapeutik yang sempit, ujian darah tetap diperlukan untuk mencegah ketoksikan dan memantau fungsi buah pinggang dan tiroid.
Kesan sampingan litium terutamanya disebabkan oleh kesannya terhadap pengendalian natrium buah pinggang, fungsi tiroid, dan laluan isyarat intrasel di otak dan tisu lain.
Kesan sampingan ubat litium
Kesan sampingan litium ialah:
- Gegaran tangan dan gejala pergerakan lain
- Meningkatkan rasa dahaga dan membuang air kecil yang berlebihan kerana kepekatan air kencing terjejas (nephrogenic diabetes insipidus)
- Perubahan dalam fungsi tiroid (goiter, subklinikal atau hipotiroidisme terbuka)
- Gejala gastrousus (loya, cirit-birit) dan perubahan berat badan
- Masalah kognitif perlahan, ingatan atau tumpuan
- Kemerosotan fungsi buah pinggang atau penyakit buah pinggang kronik dengan penggunaan ubat yang lama
- Ketoksikan litium (paras litium tinggi akut atau kronik dalam darah). Ketoksikan boleh menyebabkan masalah saraf dan jantung yang teruk.
- Kesan pada kehamilan dan bayi baru lahir (risiko kecil kecacatan jantung janin meningkat apabila ubat digunakan pada trimester pertama dan komplikasi neonatal semasa kelahiran).
Seterusnya, kami akan menerangkan kesan sampingan dan membimbing anda tentang cara mengelakkan atau mengurangkannya.
1. Tangan menggeletar
Litium menyebabkan gegaran tangan kerana ia menjejaskan sistem saraf pusat, terutamanya dengan mengubah keseimbangan bahan neurotransmitter dan fungsi saluran ion. Kesan ini boleh menyebabkan gangguan kawalan motor.
Gegaran tangan berlaku pada kira-kira 25% orang yang dirawat dengan litium.
Bagaimana untuk mengelakkan atau mengurangkan gegaran:
- Tanya doktor anda untuk memeriksa kepekatan litium dalam serum anda. Menurunkan dos selalunya mengurangkan gegaran.
- Kurangkan kafein dan perangsang yang menguatkan gegaran.
- Jika gegaran berterusan dan mengganggu aktiviti harian, doktor anda mungkin menetapkan ubat penyekat beta seperti propranolol, yang sering membantu mengurangkan gegaran; rawatan biasanya bermula dengan dos yang kecil (kira-kira 30-40 mg sehari dibahagikan kepada dos yang lebih kecil) dan diselaraskan untuk memberi kesan. Doktor akan menilai dahulu sama ada ubat ini selamat untuk jantung anda atau tidak sebelum memutuskan dos yang tepat.
- Beralih kepada formulasi litium pelepasan lanjutan atau menukar jadual dos kadangkala membantu mengurangkan gegaran.
2. Bertambah dahaga dan kencing berlebihan (nephrogenic diabetes insipidus)
Litium mengganggu keupayaan buah pinggang untuk bertindak balas terhadap hormon antidiuretik. Kesan ini mengurangkan penyerapan semula air dalam saluran pengumpul buah pinggang dan membawa kepada air kencing cair, jumlah air kencing yang tinggi dan dahaga. Lama kelamaan, mekanisme pemusatan air kencing buah pinggang mungkin tidak pulih sepenuhnya pada sesetengah orang.
Kesan sampingan ini berlaku pada kira-kira 30% pengguna litium jangka panjang.
Bagaimana untuk mengelakkan atau mengurangkan kesan sampingan ini:
- Minum banyak air, terutamanya dalam cuaca panas atau apabila anda mengalami muntah atau cirit-birit. Tahap litium meningkat apabila anda mengalami dehidrasi.
- Elakkan ubat yang meningkatkan kepekatan litium (contohnya ubat anti-radang bukan steroid, ubat perencat enzim penukar angiotensin dan ubat diuretik thiazide) jika anda boleh. Ubat-ubatan ini biasanya meningkatkan paras litium dalam darah dan boleh mencetuskan ketoksikan.
- Jika poliuria menyusahkan, doktor anda boleh mencuba agen yang mengurangkan kemasukan litium ke dalam sel buah pinggang, seperti amilorida. Ubat diuretik thiazide (dengan nasihat pengambilan natrium yang teliti) juga boleh mengurangkan jumlah air kencing tetapi ia memerlukan pemantauan tahap litium yang sangat rapat kerana ia meningkatkan tahap litium. Jangan sekali-kali memulakan atau menghentikan ubat ini tanpa pengawasan perubatan.
- Pertimbangkan percubaan dos litium yang lebih rendah jika kawalan mood membenarkan; menurunkan dos kadangkala meningkatkan keupayaan menumpukan air kencing. Pantau fungsi buah pinggang dan jumlah air kencing jika anda terus menggunakan litium.
3. Disfungsi tiroid (goiter dan hypothyroidism)
Litium tertumpu dalam kelenjar tiroid dan mengubah pelepasan hormon dan fungsi sel tiroid. Ubat ini boleh menyebabkan pembesaran kelenjar tiroid dan menjejaskan pelepasan hormon, yang boleh menghasilkan hipotiroidisme subklinikal atau terang-terangan. Wanita lebih berisiko berbanding lelaki.
Hipotiroidisme berlaku pada kira-kira 14% orang yang mengambil ubat litium. Sesetengah kajian melaporkan bahawa sehingga 45% mengalami beberapa pembesaran tiroid atau perubahan biokimia apabila disaring dengan teliti. Satu kajian baru-baru ini mendapati bahawa rawatan dengan litium menggandakan bahaya mengembangkan hipotiroidisme berbanding dengan ubat penstabil mood yang lain.
Bagaimana untuk mengelakkan atau mengurangkan masalah tiroid:
- Lakukan ujian fungsi tiroid sebelum anda mula mengambil ubat litium dan ulangi ujian dengan kerap (selalunya setiap 6 atau 12 bulan). Pengesanan awal membolehkan doktor anda merawat masalah tanpa berhenti menggunakan litium.
- Jika anda mengalami hipotiroidisme, penggantian standard dengan levothyroxine mengawal gejala pada kebanyakan orang dan membenarkan terapi litium berterusan dalam banyak kes. Bincangkan penjagaan gabungan dengan pakar psikiatri dan ahli endokrinologi anda apabila diperlukan.
4. Fungsi buah pinggang merosot dan penyakit buah pinggang kronik
Litium boleh menghasilkan perubahan struktur jangka panjang dalam buah pinggang pada sesetengah orang. Episod berulang tahap litium tinggi (ketoksikan) dan kepekatan tinggi yang berpanjangan meningkatkan risiko penurunan dalam penapisan glomerular. Isyarat yang paling konsisten dalam kajian ialah peningkatan sederhana risiko penyakit buah pinggang kronik peringkat 3 atau lebih tinggi, tetapi perkembangan kepada penyakit buah pinggang peringkat akhir adalah jarang berlaku.
Bagaimana untuk mengelakkan atau mengurangkan kerosakan buah pinggang:
- Ukur kreatinin serum dan anggaran kadar penapisan glomerular sebelum mula mengambil ubat litium dan kemudian pada selang waktu (contohnya setiap 3 atau 6 bulan pada mulanya, kemudian sekurang-kurangnya setiap 6 atau 12 bulan sekali stabil), atau lebih kerap jika doktor anda menasihati. Jika anda atau doktor anda mengesan kejatuhan fungsi buah pinggang yang berterusan, bincangkan ubat alternatif.
- Pastikan tahap litium dalam julat terapeutik yang lebih rendah apabila boleh dan elakkan episod ketoksikan litium yang berulang.
- Elakkan dehidrasi dan ubat-ubatan yang meningkatkan tahap litium; semak interaksi dadah dengan teliti.
5. Gejala gastrousus dan perubahan berat badan
Loya, cirit-birit, dan ketidakselesaan perut biasanya muncul apabila anda mula mengambil ubat litium atau selepas peningkatan dos. Litium juga boleh menjejaskan selera makan dan berat badan melalui kesan metabolik langsung dan dengan menyebabkan pengekalan cecair atau perubahan tiroid.
Bagaimana untuk mengelakkan atau mengurangkan masalah ini:
- Ambil ubat litium dengan makanan atau tukar kepada borang pelepasan lanjutan jika doktor anda mengesyorkan; pembahagian dos yang kecil kadangkala mengurangkan rasa mual.
- Pantau berat badan dan amalkan diet sihat dan langkah senaman. Jika penambahan berat badan menjadi masalah, doktor anda mungkin mempertimbangkan ubat alternatif.
6. Gejala kognitif
Anda mungkin berasa lambat berfikir, kesukaran ingatan atau kepekatan berkurangan. Sebabnya boleh kepekatan litium dalam otak, hipotiroidisme, gejala mood itu sendiri, atau interaksi dengan ubat penenang lain.
Bagaimana untuk mengelakkan atau mengurangkan masalah kognitif:
- Periksa tahap litium dalam darah dan fungsi tiroid. Membetulkan hipotiroidisme dan mengekalkan litium dalam julat berkesan yang lebih rendah boleh mengurangkan masalah kognitif.
- Semak ubat lain yang menyebabkan sedasi atau melambatkan kognitif dengan doktor anda.
7. Ketoksikan litium (paras litium yang tinggi dalam darah)
Jika paras litium dalam darah menjadi terlalu tinggi, anda boleh mengalami loya dan muntah yang teruk, kekeliruan progresif, pertuturan yang tidak jelas, gegaran teruk, otot berkedut, sawan atau koma. Buah pinggang biasanya membersihkan litium, jadi apa-apa sahaja yang mengurangkan aliran darah buah pinggang atau meningkatkan kehilangan natrium (dehidrasi, muntah, cirit-birit, ubat diuretik, ubat anti-radang bukan steroid, ubat perencat enzim penukar angiotensin) boleh meningkatkan tahap litium.
Bagaimana untuk mengelakkan atau mengurangkan risiko ketoksikan litium:
- Ketahui simptom ketoksikan awal dan beritahu doktor anda dengan segera jika anda mengalami muntah, cirit-birit yang teruk, demam, pengurangan pengambilan cecair atau perubahan mendadak dalam ubat.
- Jangan mula mengambil ubat anti-radang nonsteroid, ubat diuretik thiazide, atau ubat perencat enzim penukar angiotensin tanpa berunding dengan doktor anda. Ubat-ubatan ini biasanya meningkatkan kepekatan litium.
- Simpan ujian darah berjadual dan sahkan bahawa paras litium palung 12 jam berada dalam sasaran yang dipersetujui.
8. Kehamilan, janin dan penyusuan
Litium melintasi plasenta dan janin dan bayi baru lahir boleh mendapat pendedahan litium. Penyelidikan menunjukkan peningkatan kecil dalam risiko kecacatan jantung kongenital, termasuk kecacatan saluran keluar ventrikel kanan seperti anomali Ebstein, apabila ubat litium diambil pada trimester pertama. Litium juga terdapat dalam susu ibu, jadi ramai doktor menasihatkan berhati-hati atau memantau jika anda menyusu.
Bagaimana untuk mengurangkan risiko ini:
- Jika anda merancang kehamilan, berbincang dengan pakar psikiatri dan pasukan obstetrik anda tentang risiko dan ubat alternatif sebelum pembuahan. Bagi kebanyakan wanita dengan gangguan bipolar yang teruk, berhenti mengambil ubat litium boleh membawa risiko berulang yang sangat tinggi dalam kehamilan dan tempoh awal selepas bersalin; bagi wanita lain, strategi alternatif mungkin lebih selamat. Pembuatan keputusan bersama dan input pakar peranakan adalah penting.
- Jika anda terus menggunakan litium semasa mengandung, doktor sering memeriksa anatomi jantung janin pada pertengahan trimester dan merancang pemantauan rapi semasa kelahiran. Jika anda menyusu semasa mengambil ubat litium, doktor biasanya memantau bayi untuk pendedahan litium dan tanda-tanda ketoksikan. Jangan buat perubahan tanpa nasihat pakar.
Siapa yang tidak boleh mengambil ubat litium? Apakah ubat alternatif?
Litium tidak sesuai atau berisiko untuk orang berikut:
- Orang yang mengalami kerosakan buah pinggang yang teruk (contohnya pelepasan kreatinin kurang daripada 30 mililiter seminit) tidak boleh mengambil ubat litium kerana ubat ini bergantung pada pelepasan buah pinggang dan risiko ketoksikan meningkat.
- Orang yang mempunyai penyakit kardiovaskular yang ketara, dehidrasi teruk atau kekurangan natrium harus mengelakkan litium kerana ketoksikan litium boleh menyebabkan kesan jantung dan saraf yang berbahaya.
- Wanita hamil dan menyusu perlu berbincang dengan pakar. Litium bukanlah kontraindikasi mutlak, tetapi ia harus dielakkan dalam beberapa situasi dan selalunya memerlukan penjagaan peranakan bersama.
Ubat alternatif:
- Valproate (natrium valproate): Ubat ini berkesan untuk penstabilan mood dan untuk mencegah mania, tetapi ia membawa risiko teratogenik yang tinggi dan dikontraindikasikan pada wanita yang hamil atau merancang kehamilan.
- Lamotrigine: Ubat ini berkesan terutamanya untuk mencegah episod kemurungan dan lebih baik diterima semasa kehamilan daripada valproate, tetapi kurang berkesan untuk mania akut. Pakar klinik kadangkala memilih lamotrigin apabila litium tidak sesuai dan masalah utama ialah kemurungan bipolar.
- Carbamazepine atau oxcarbazepine: Ini adalah ubat alternatif untuk sesetengah orang, tetapi ia mempunyai kesan sampingan dan interaksi mereka sendiri dan tidak selamat semasa kehamilan.
- Ubat antipsikotik generasi kedua seperti quetiapine atau olanzapine: Ubat ini sering digunakan untuk merawat mania akut dan rawatan penyelenggaraan, dan garis panduan menyenaraikannya sebagai pilihan alternatif atau tambahan. Mereka mempunyai kesan sampingan metabolik untuk dipertimbangkan.