Isoniazid ialah antibiotik yang digunakan oleh doktor terutamanya untuk merawat dan mencegah batuk kering – jangkitan yang disebabkan oleh bakteria Mycobacterium tuberculosis. Tuberkulosis paling kerap menjejaskan paru-paru, tetapi ia juga boleh merebak ke buah pinggang, tulang belakang, dan otak.
Doktor menetapkan isoniazid terutamanya untuk rawatan tuberkulosis aktif dan pencegahan jangkitan tuberkulosis terpendam (profilaksis).
Isoniazid sangat berkesan. Pertubuhan Kesihatan Sedunia melaporkan bahawa, apabila pesakit mengambil ubat dengan betul, rejimen berasaskan isoniazid boleh mencapai kadar penyembuhan melebihi 95% dalam tuberkulosis yang mudah terdedah kepada ubat.
Ubat Isoniazid juga dijual di bawah nama jenama Rimifon, Isozid, Tisamid, Nydrazid, atau Laniazid.
Ubat isoniazid tersedia terutamanya dalam bentuk tablet oral (100 mg, 300 mg), bentuk sirap/elixir (50 mg/5 mL), dan bentuk suntikan (100 mg/mL, intramuskular/intravena).
Mekanisme tindakan ubat isoniazid
Isoniazid tergolong dalam kelas ubat bakterisida, bermakna ia membunuh bakteria dan bukannya menghentikan pembiakan mereka.
Isoniazid sendiri adalah prodrug — ia memasuki sel bakteria dalam bentuk tidak aktif dan memerlukan pengaktifan di dalam bakteria untuk menjadi berkesan. Enzim KatG (enzim katalase-peroksidase) di dalam Mycobacterium tuberculosis menukar isoniazid kepada bentuk aktifnya. Sebaik sahaja diaktifkan, isoniazid menyekat enzim yang dipanggil InhA (enoyl-ACP reductase), yang mana bakteria bergantung kepada membina asid mikolik. Asid mikolik ialah asid lemak rantai panjang yang membentuk bahagian kritikal dinding sel luar Mycobacterium tuberculosis. Tanpa dinding sel yang utuh, bakteria kehilangan integriti strukturnya dan mati.
Isoniazid amat berkesan kerana asid mikolik adalah unik kepada mikobakteria – sel manusia tidak menghasilkannya – yang bermaksud ubat ini boleh menyasarkan bakteria dengan tahap kekhususan yang tinggi.
Kesan sampingan ubat isoniazid
Kesan sampingan isoniazid adalah:
- Neuropati periferal (kerosakan saraf di tangan dan kaki)
- Hepatotoksisiti (kerosakan hati atau keradangan)
- Reaksi kulit (ruam, gatal-gatal, tindak balas hipersensitiviti)
- Kesan sistem saraf pusat (pening, mengantuk, masalah ingatan, psikosis)
- Gangguan gastrousus (loya, muntah, sakit perut)
- Kesan hematologi (anemia, agranulositosis, trombositopenia)
- Sindrom seperti lupus (lupus erythematosus akibat dadah)
- Ginekomastia (pembesaran tisu payudara pada lelaki)
- Hiperglisemia (gula darah tinggi)
- Pellagra (kekurangan niasin).
Seterusnya, kami menerangkan kesan sampingan dan membimbing anda tentang cara mengelakkan atau mengurangkannya.
1. Neuropati periferal
Isoniazid mengganggu metabolisme pyridoxine, juga dikenali sebagai vitamin B6. Isoniazid mengikat pyridoxine dan mempercepatkan perkumuhannya dari badan. Oleh kerana sistem saraf bergantung kepada pyridoxine untuk mensintesis bahan neurotransmitter dan mengekalkan integriti struktur gentian saraf, kekurangan pyridoxine membawa kepada neuropati periferal – kerosakan pada saraf yang membawa isyarat antara otak, saraf tunjang, dan seluruh badan. Anda biasanya mengalami sensasi kesemutan, kebas, atau kelemahan pada kaki dan tangan, yang kemudiannya boleh merebak ke atas.
Neuropati periferal adalah kesan sampingan neurologi yang paling biasa bagi isoniazid. Tanpa suplemen pyridoxine, kira-kira 25% orang yang mengambil ubat ini mengalami beberapa tahap neuropati periferal, bergantung kepada dos dan faktor risiko individu. Orang yang menerima dos yang lebih tinggi (lebih daripada 5 mg/kg/hari), orang yang mengalami kekurangan zat makanan, diabetes, gangguan penggunaan alkohol, penyakit buah pinggang, atau jangkitan HIV menghadapi risiko yang meningkat dengan ketara — beberapa kajian melaporkan kadar sebanyak 40%. Dengan suplemen pyridoxine rutin, kadar ini turun ke bawah 1%.
Jadi untuk mengelakkan kesan sampingan ini, anda harus mengambil suplemen pyridoxine (vitamin B6) bersama isoniazid.
2. Hepatotoksisiti (kerosakan hati)
Hati memetabolismekan isoniazid melalui proses yang dipanggil asetilasi, menghasilkan metabolit termasuk asetilhidrazin dan hidrazin. Metabolit ini adalah toksik kepada sel hati (hepatosit) dan boleh mencetuskan keradangan, kematian sel, dan, dalam kes yang teruk, kegagalan hati. Kadar di mana badan anda menjalankan asetilasi bergantung pada genetik: “asetilator cepat” menghasilkan dan membersihkan metabolit toksik dengan lebih cepat daripada “asetilator perlahan”.
Peningkatan sederhana dan sementara dalam tahap enzim hati (menunjukkan tekanan hati) berlaku pada kira-kira 15% pesakit yang mengambil ubat isoniazid, dan kebanyakan kes ini dapat diselesaikan tanpa pesakit menghentikan ubat. Hepatitis yang ketara secara klinikal – bermakna keradangan hati yang menyebabkan gejala seperti jaundis, sakit perut, keletihan dan loya – berkembang dalam kira-kira 0.5 hingga 2% pesakit. Kegagalan hati yang teruk dan mengancam nyawa berlaku dalam kurang daripada 0.1% pesakit. Risiko meningkat dengan ketara dengan usia (pesakit yang lebih tua daripada 50 tahun menghadapi kadar yang lebih tinggi), penggunaan alkohol setiap hari, penyakit hati yang sedia ada, dan penggunaan serentak ubat lain yang menjejaskan hati.
Doktor anda harus memantau fungsi hati anda melalui ujian darah (mengukur enzim hati seperti ALT dan AST) sebelum anda mula mengambil ubat isoniazid dan pada selang masa yang tetap sepanjang rawatan – biasanya setiap bulan.
Anda mesti mengelakkan alkohol sepenuhnya semasa anda mengambil ubat, kerana alkohol secara mendadak melipatgandakan risiko hepatotoksik. Anda juga harus memaklumkan doktor anda tentang sebarang gejala kerosakan hati, termasuk kulit atau mata yang menguning, air kencing yang gelap luar biasa, loya yang berterusan, sakit perut sebelah kanan, atau keletihan yang luar biasa. Jika enzim hati anda meningkat kepada lebih daripada lima kali had atas julat normal (atau lebih daripada tiga kali ganda had atas julat normal dengan gejala), doktor anda biasanya akan berhenti menggunakan isoniazid. Anda tidak boleh mengambil ubat paracetamol (acetaminophen) dalam dos yang tinggi semasa anda mengambil ubat isoniazid, kerana kedua-dua bahan ini memberi tekanan kepada hati.
3. Tindak balas kulit
Isoniazid boleh mencetuskan tindak balas kulit yang dimediasi imun (alergi). Ubat atau metabolitnya boleh bertindak sebagai hapten – molekul kecil yang mengikat protein dalam badan dan mencetuskan tindak balas imun – membawa kepada ruam kulit, gatal-gatal, dan dalam kes yang jarang berlaku, tindak balas yang teruk seperti sindrom Stevens-Johnson atau nekrolisis epidermis toksik.
Ruam kulit ringan dan kegatalan berlaku pada kira-kira 1 hingga 2% orang yang menggunakan ubat tersebut. Reaksi kulit yang serius seperti sindrom Stevens-Johnson jarang berlaku, berlaku dalam kurang daripada 0.1% pengguna, tetapi tindak balas ini berpotensi mengancam nyawa dan memerlukan perhatian perubatan segera.
4. Kesan sistem saraf pusat
Gangguan Isoniazid terhadap metabolisme pyridoxine juga menjejaskan sistem saraf pusat, kerana pyridoxine adalah penting untuk sintesis asid gamma-aminobutyric (GABA) – neurotransmitter perencatan utama otak. Aktiviti GABA yang rendah boleh menyebabkan keseronokan neurologi. Selain itu, isoniazid boleh secara langsung menghalang enzim tertentu di dalam otak. Mekanisme ini bersama-sama menghasilkan kesan daripada pening ringan dan mengantuk kepada, dalam kes yang jarang berlaku, sawan, gangguan ingatan, dan psikosis.
Gejala sistem saraf pusat yang ringan seperti pening, sakit kepala, dan kesukaran menumpukan perhatian berlaku pada kira-kira 2 hingga 3% pengguna ubat. Sawan berlaku hampir secara eksklusif pada orang yang terlebih dos pada isoniazid atau pada mereka yang mempunyai gangguan sawan yang sedia ada; pada dos terapeutik, sawan jarang berlaku. Psikosis yang disebabkan oleh Isoniazid sangat jarang berlaku.
Suplemen pyridoxine membantu melindungi sistem saraf pusat serta sistem saraf periferi, jadi mengekalkan tahap vitamin B6 yang mencukupi adalah penting. Anda perlu mengelakkan alkohol semasa rawatan, kerana alkohol boleh memburukkan lagi kesan sampingan neurologi.
5. Gangguan gastrousus
Isoniazid dan metabolitnya boleh merengsakan lapisan saluran gastrousus secara langsung dan juga boleh menjejaskan motilitas usus. Loya, muntah dan ketidakselesaan epigastrik (sakit perut bahagian atas atau rasa terbakar) adalah kesan sampingan gastrousus yang paling biasa dilaporkan.
Kesan sampingan gastrousus berlaku dalam 1 hingga 3% orang yang mengambil ubat isoniazid. Gejala ini ringan dan biasanya hilang apabila badan anda menyesuaikan diri dengan ubat dalam tempoh 3-4 minggu pertama.
Mengambil ubat isoniazid semasa perut kosong secara amnya menghasilkan penyerapan ubat yang lebih baik, tetapi jika anda mengalami loya yang ketara, anda boleh mengambil ubat dengan sedikit makanan. Walau bagaimanapun, anda harus mengelak daripada mengambil ubat isoniazid dengan makanan atau minuman yang mengandungi jumlah histamin atau tyramine yang tinggi, kerana gabungan ini boleh menyebabkan tindak balas yang lebih teruk. Jika loya berterusan, beritahu doktor anda — pelarasan masa dos atau ubat antiemetik boleh mengurangkan loya.
6. Kesan hematologi (gangguan darah)
Isoniazid boleh menyekat fungsi sumsum tulang pada sesetengah individu, mengurangkan pengeluaran pelbagai jenis sel darah. Kesan ini boleh mengakibatkan anemia (pengurangan sel darah merah), agranulositosis (sel darah putih yang berkurangan dengan teruk, terutamanya neutrofil), atau trombositopenia (pengurangan platelet, yang membawa kepada masalah pembekuan). Mekanisme yang tepat melibatkan pemusnahan sel darah yang dimediasi imun serta kesan toksik langsung pada sel progenitor sumsum tulang.
Kesan sampingan hematologi yang ketara secara klinikal jarang berlaku, berlaku dalam kurang daripada 1% orang yang mengambil ubat isoniazid. Agranulositosis dan trombositopenia amat jarang berlaku. Walau bagaimanapun, anemia sideroblastik — sejenis anemia khusus yang disebabkan oleh sintesis hemoglobin terjejas akibat kekurangan piridoksin — mempunyai insiden yang lebih tinggi pada orang yang turut menerima sikloserin atau mengalami kekurangan nutrisi.
7. lupus erythematosus akibat dadah
Isoniazid boleh mencetuskan lupus erythematosus – sindrom autoimun yang menyerupai sistemik lupus erythematosus. Ubat atau metabolitnya boleh mengubah peraturan imun, yang membawa kepada penghasilan antibodi antinuklear (terutama antibodi antihistone) yang menyerang tisu badan sendiri. Hasilnya ialah keadaan keradangan yang menjejaskan sendi, kulit, paru-paru, dan kadangkala organ lain.
Antibodi antinuklear berkembang dalam 10 hingga 22% pesakit yang mengambil ubat isoniazid dalam jangka masa panjang, tetapi sindrom lupus eritematosus klinikal penuh berkembang jauh lebih jarang — dalam kira-kira 1% pesakit atau kurang. Asetilator yang perlahan berisiko lebih tinggi kerana ia mengumpul metabolit ubat dengan lebih perlahan tetapi pada kepekatan yang lebih tinggi.
Anda perlu memberitahu doktor anda dengan segera jika anda mengalami sakit sendi, ruam kulit, sakit dada semasa bernafas, atau demam yang tidak dapat dijelaskan. Lupus erythematosus yang disebabkan oleh dadah biasanya sembuh apabila anda berhenti mengambil ubat yang menyinggung perasaan, dan kebanyakan orang pulih sepenuhnya dalam beberapa minggu selepas mereka berhenti mengambil ubat.
8. Ginekomastia (pembesaran tisu payudara pada lelaki)
Dalam sesetengah kes, isoniazid menyebabkan ginekomastia — pembesaran tisu payudara pada lelaki — melalui mekanisme yang belum difahami sepenuhnya tetapi mungkin melibatkan perubahan metabolisme estrogen dalam hati. Sesetengah penyelidik mencadangkan bahawa isoniazid menghalang enzim yang biasanya memecahkan estrogen, membawa kepada lebihan relatif estrogen berbanding androgen.
Kesan sampingan ini sangat jarang berlaku.
9. Hiperglisemia (gula darah tinggi)
Isoniazid boleh menjejaskan rembesan insulin dan metabolisme glukosa, yang berpotensi meningkatkan tahap glukosa darah. Mekanisme ini melibatkan gangguan fungsi sel beta pankreas dan mungkin juga berkaitan dengan pengurangan piridoksin, kerana piridoksin memainkan peranan dalam metabolisme glukosa.
Hiperglisemia yang ketara secara klinikal sangat jarang berlaku apabila orang mengambil dos standard.
10. Pellagra (kekurangan niasin)
Isoniazid menghalang enzim kynureninase. Enzim ini mengambil bahagian dalam laluan metabolik yang menukar triptofan kepada niasin (vitamin B3). Dengan menyekat laluan ini, isoniazid boleh menyebabkan kekurangan niasin berfungsi, yang membawa kepada pellagra. Pellagra biasanya disertai dengan ruam kulit bersisik (terutamanya di kawasan yang terdedah kepada matahari), cirit-birit, demensia (atau kekeliruan kognitif), dan dalam kes yang teruk boleh menyebabkan kematian.
Pellagra yang disebabkan oleh isoniazid sahaja jarang berlaku dalam populasi yang cukup berkhasiat, tetapi lebih berkemungkinan berlaku pada orang yang sudah mempunyai pengambilan niasin atau triptofan marginal – contohnya, orang dalam keadaan berpendapatan rendah atau mereka yang mengalami kekurangan zat makanan yang ketara.